INDRAMAYU — Sejak 2 Januari 2026, aparat hukum harus menyesuaikan diri dengan ketentuan baru yang menekankan kepastian hukum, perlindungan HAM, dan keseimbangan kepentingan negara.
Sejak 2 Januari 2026, Undang-Undang Nomor 1 Tahun 2023 tentang Kitab Undang-Undang Hukum Pidana (KUHP) r͟e͟s͟m͟i͟ b͟e͟r͟l͟a͟k͟u͟ d͟i͟ I͟͟͟n͟͟͟d͟͟͟o͟͟͟n͟͟͟e͟͟͟s͟͟͟i͟͟͟a͟͟͟. S͟͟e͟͟h͟͟i͟͟n͟͟g͟͟g͟͟a͟͟, a͟p͟a͟r͟a͟t͟ p͟e͟n͟e͟g͟a͟k͟ h͟u͟k͟u͟m͟ (A͟P͟H͟), m͟u͟l͟a͟i͟ d͟a͟r͟i͟ p͟͟e͟͟n͟͟y͟͟i͟͟d͟͟i͟͟k͟͟, p͟e͟n͟u͟n͟t͟u͟t͟ u͟͟m͟͟u͟͟m͟͟, h͟i͟n͟g͟g͟a͟ h͟a͟k͟i͟m͟ p͟e͟r͟l͟u͟ m͟e͟n͟y͟e͟s͟u͟a͟i͟k͟a͟n͟ d͟i͟r͟i͟ d͟e͟n͟g͟a͟n͟ k͟e͟t͟e͟n͟t͟u͟a͟n͟ b͟͟a͟͟r͟͟u͟͟.
P͟e͟m͟b͟e͟r͟l͟a͟k͟u͟a͟n͟ K͟U͟H͟P͟ i͟n͟i͟p͟u͟n͟ m͟e͟n͟a͟n͟d͟a͟i͟ e͟r͟a͟ h͟u͟k͟u͟m͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ m͟o͟d͟e͟r͟n͟ y͟a͟n͟g͟ m͟e͟n͟e͟k͟a͟n͟k͟a͟n͟ k͟e͟p͟a͟s͟t͟i͟a͟n͟ h͟͟u͟͟k͟͟u͟͟m͟͟, p͟e͟r͟l͟i͟n͟d͟u͟n͟g͟a͟n͟ h͟a͟k͟ a͟s͟a͟s͟i͟ m͟a͟n͟u͟s͟i͟a͟ (H͟͟͟A͟͟͟M͟͟͟), d͟a͟n͟ k͟e͟s͟e͟i͟m͟b͟a͟n͟g͟a͟n͟ a͟n͟t͟a͟r͟a͟ k͟e͟p͟e͟n͟t͟i͟n͟g͟a͟n͟ n͟e͟g͟a͟r͟a͟ d͟a͟n͟ p͟e͟l͟a͟k͟u͟ t͟i͟n͟d͟a͟k͟ p͟͟i͟͟d͟͟a͟͟n͟͟a͟͟. Untuk memahami penerapan KUHP baru secara tepat, sangat penting mengetahui asas-asas hukum yang menjadi fondasinya.
Asas yang paling mendasar adalah asas legalitas. Prinsip ini dikenal dengan istilah nullum delictum, nulla poena sine praevia lege poenali, yang berarti bahwa s͟u͟a͟t͟u͟ p͟e͟r͟b͟u͟a͟t͟a͟n͟ h͟a͟n͟y͟a͟ d͟a͟p͟a͟t͟ d͟i͟p͟i͟d͟a͟n͟a͟ j͟i͟k͟a͟ t͟e͟l͟a͟h͟ d͟i͟a͟t͟u͟r͟ d͟a͟l͟a͟m͟ U͟͟n͟͟d͟͟a͟͟n͟͟g͟͟-U͟͟n͟͟d͟͟a͟͟n͟͟g͟͟. Asas ini tertuang dalam Pasal 1 ayat (1) KUHP yang menegaskan t͟i͟d͟a͟k͟ a͟d͟a͟ s͟a͟t͟u͟ p͟e͟r͟b͟u͟a͟t͟a͟n͟ p͟u͟n͟ y͟a͟n͟g͟ d͟a͟p͟a͟t͟ d͟i͟k͟e͟n͟a͟i͟ s͟a͟n͟k͟s͟i͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ k͟e͟c͟u͟a͟l͟i͟ b͟e͟r͟d͟a͟s͟a͟r͟k͟a͟n͟ p͟e͟r͟a͟t͟u͟r͟a͟n͟ y͟a͟n͟g͟ t͟e͟l͟a͟h͟ a͟d͟a͟ s͟e͟b͟e͟l͟u͟m͟ p͟e͟r͟b͟u͟a͟t͟a͟n͟ d͟͟i͟͟l͟͟a͟͟k͟͟u͟͟k͟͟a͟͟n͟͟. Dengan kata lain, hukum pidana tidak berlaku surut atau non retroaktif.
Namun, KUHP baru juga mengenalkan pengecualian melalui prinsip lex mitior. Jika setelah perbuatan pidana terjadi perubahan hukum yang lebih menguntungkan pelaku, k͟e͟t͟e͟n͟t͟u͟a͟n͟ y͟a͟n͟g͟ p͟a͟l͟i͟n͟g͟ r͟i͟n͟g͟a͟n͟ a͟k͟a͟n͟ d͟͟i͟͟t͟͟e͟͟r͟͟a͟͟p͟͟k͟͟a͟͟n͟͟. Misalnya, a͟p͟a͟b͟i͟l͟a͟ s͟u͟a͟t͟u͟ p͟e͟r͟b͟u͟a͟t͟a͟n͟ y͟a͟n͟g͟ s͟e͟b͟e͟l͟u͟m͟n͟y͟a͟ d͟i͟a͟n͟g͟g͟a͟p͟ t͟i͟n͟d͟a͟k͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ m͟e͟n͟u͟r͟u͟t͟ K͟U͟H͟P͟ l͟a͟m͟a͟ t͟i͟d͟a͟k͟ l͟a͟g͟i͟ d͟i͟a͟n͟g͟g͟a͟p͟ t͟i͟n͟d͟a͟k͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ d͟i͟ K͟U͟H͟P͟ b͟͟a͟͟r͟͟u͟͟, p͟r͟o͟s͟e͟s͟ h͟u͟k͟u͟m͟ t͟e͟r͟h͟a͟d͟a͟p͟ p͟e͟l͟a͟k͟u͟ h͟a͟r͟u͟s͟ d͟͟i͟͟h͟͟e͟͟n͟͟t͟͟i͟͟k͟͟a͟͟n͟͟, d͟a͟n͟ p͟u͟t͟u͟s͟a͟n͟ p͟e͟m͟i͟d͟a͟n͟a͟a͟n͟ y͟a͟n͟g͟ s͟u͟d͟a͟h͟ b͟e͟r͟k͟e͟k͟u͟a͟t͟a͟n͟ h͟u͟k͟u͟m͟ t͟e͟t͟a͟p͟ d͟͟i͟͟b͟͟a͟͟t͟͟a͟͟l͟͟k͟͟a͟͟n͟͟. Dengan demikian, asas non retroaktif tetap terjaga, sambil memberikan perlindungan hak pelaku.
KUHP Nasional memperkenalkan asas transisi, yang menjadi jembatan antara ketentuan pidana lama dan baru. A͟s͟a͟s͟ i͟n͟i͟ m͟e͟m͟u͟n͟g͟k͟i͟n͟k͟a͟n͟ k͟e͟t͟e͟n͟t͟u͟a͟n͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ b͟a͟r͟u͟ d͟i͟t͟e͟r͟a͟p͟k͟a͟n͟ p͟a͟d͟a͟ p͟e͟r͟b͟u͟a͟t͟a͟n͟ y͟a͟n͟g͟ d͟i͟l͟a͟k͟u͟k͟a͟n͟ s͟e͟b͟e͟l͟u͟m͟ K͟U͟H͟P͟ b͟a͟r͟u͟ b͟͟e͟͟r͟͟l͟͟a͟͟k͟͟u͟͟, a͟s͟a͟l͟k͟a͟n͟ m͟e͟m͟e͟n͟u͟h͟i͟ s͟y͟a͟r͟a͟t͟ t͟͟e͟͟r͟͟t͟͟e͟͟n͟͟t͟͟u͟͟. Misalnya, seorang pelaku melakukan tindak pidana pada November 2025 berdasarkan KUHP lama, tetapi proses peradilan berlangsung setelah 2 Januari 2026. Dalam hal ini, dakwaan dan penerapan hukum dapat disesuaikan dengan KUHP baru, selama tidak merugikan pelaku. Ketentuan ini diatur dalam Pasal 3 ayat (1) dan Pasal 618 KUHP Nasional.
Selanjutnya, asas lex favor reo juga diadopsi ke dalam KUHP baru. A͟s͟a͟s͟ i͟n͟i͟ m͟e͟n͟e͟k͟a͟n͟k͟a͟n͟ b͟a͟h͟w͟a͟ k͟e͟t͟e͟n͟t͟u͟a͟n͟ h͟u͟k͟u͟m͟ y͟a͟n͟g͟ p͟a͟l͟i͟n͟g͟ m͟e͟r͟i͟n͟g͟a͟n͟k͟a͟n͟ p͟e͟l͟a͟k͟u͟ h͟a͟r͟u͟s͟ d͟i͟t͟e͟r͟a͟p͟k͟a͟n͟ b͟i͟l͟a͟ t͟e͟r͟j͟a͟d͟i͟ p͟e͟r͟u͟b͟a͟h͟a͟n͟ p͟͟e͟͟r͟͟a͟͟t͟͟u͟͟r͟͟a͟͟n͟͟. Asas ini mencakup dekriminalisasi perbuatan, pembatasan pertanggungjawaban pidana, dan pengurangan sanksi. Contohnya, jika ancaman pidana dalam KUHP lama lebih ringan daripada KUHP baru, maka ancaman pidana lama tetap berlaku demi melindungi hak pelaku.
Dalam konteks yurisdiksi, KUHP Nasional menetapkan beberapa asas penting. A͟s͟a͟s͟ t͟e͟r͟i͟t͟o͟r͟i͟a͟l͟ m͟e͟n͟j͟e͟l͟a͟s͟k͟a͟n͟ b͟a͟h͟w͟a͟ h͟u͟k͟u͟m͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ b͟e͟r͟l͟a͟k͟u͟ u͟n͟t͟u͟k͟ p͟e͟r͟b͟u͟a͟t͟a͟n͟ y͟a͟n͟g͟ d͟i͟l͟a͟k͟u͟k͟a͟n͟ d͟͟i͟͟ w͟i͟l͟a͟y͟a͟h͟ I͟͟n͟͟d͟͟o͟͟n͟͟e͟͟s͟͟i͟͟a͟͟. Termasuk kapal dan pesawat Indonesia, serta tindak pidana siber yang menimbulkan akibat di Indonesia.
Asas pelindungan dan nasionalitas pasif memperluas yurisdiksi bagi perbuatan yang merugikan kepentingan negara atau warganya meski dilakukan di luar negeri. Selain itu, a͟s͟a͟s͟ u͟n͟i͟v͟e͟r͟s͟a͟l͟ m͟e͟m͟u͟n͟g͟k͟i͟n͟k͟a͟n͟ I͟n͟d͟o͟n͟e͟s͟i͟a͟ m͟e͟n͟u͟n͟t͟u͟t͟ k͟e͟j͟a͟h͟a͟t͟a͟n͟ i͟n͟t͟e͟r͟n͟a͟s͟i͟o͟n͟a͟l͟ t͟e͟r͟t͟e͟n͟t͟u͟ y͟a͟n͟g͟ t͟e͟l͟a͟h͟ d͟i͟a͟t͟u͟r͟ d͟a͟l͟a͟m͟ h͟u͟k͟u͟m͟ n͟͟a͟͟s͟͟i͟͟o͟͟n͟͟a͟͟l͟͟, t͟a͟n͟p͟a͟ m͟e͟m͟a͟n͟d͟a͟n͟g͟ k͟e͟w͟a͟r͟g͟a͟n͟e͟g͟a͟r͟a͟a͟n͟ p͟͟e͟͟l͟͟a͟͟k͟͟u͟͟.
KUHP Baru mengakui asas aut dedere aut judicare, yang m͟e͟m͟b͟e͟r͟i͟ k͟e͟w͟e͟n͟a͟n͟g͟a͟n͟ n͟e͟g͟a͟r͟a͟ u͟n͟t͟u͟k͟ m͟e͟n͟g͟e͟k͟s͟t͟r͟a͟d͟i͟s͟i͟ a͟t͟a͟u͟ m͟e͟n͟u͟n͟t͟u͟t͟ p͟e͟l͟a͟k͟u͟ k͟e͟j͟a͟h͟a͟t͟a͟n͟ b͟e͟r͟d͟a͟s͟a͟r͟k͟a͟n͟ p͟e͟r͟j͟a͟n͟j͟i͟a͟n͟ i͟͟n͟͟t͟͟e͟͟r͟͟n͟͟a͟͟s͟͟i͟͟o͟͟n͟͟a͟͟l͟͟. Selain itu, KUHP Baru menerapkan asas nasionalitas aktif, yang memungkinkan penuntutan WNI atas tindak pidana di luar negeri, sepanjang perbuatan tersebut juga dipidana di negara tempat kejadian. Semua asas yurisdiksi ini dibatasi oleh perjanjian internasional yang berlaku, menegaskan prinsip pacta sunt servanda dan penghormatan terhadap hukum internasional.
Selain itu, KUHP Nasional mempertegas hubungan antara lex generalis dan lex specialis. KUHP berfungsi sebagai hukum pidana umum (lex generalis). Sementara undang-undang khusus, seperti yang mengatur HAM, tindak pidana korupsi, terorisme, dan pencucian uang, tetap berlaku sebagai lex specialis.
Dengan prinsip ini, k͟͟e͟͟t͟͟e͟͟n͟͟t͟͟u͟͟a͟͟n͟͟ k͟h͟u͟s͟u͟s͟ m͟e͟n͟g͟e͟s͟a͟m͟p͟i͟n͟g͟k͟a͟n͟ k͟e͟t͟e͟n͟t͟u͟a͟n͟ u͟m͟u͟m͟ j͟i͟k͟a͟ m͟e͟n͟g͟a͟t͟u͟r͟ h͟a͟l͟ y͟a͟n͟g͟ s͟a͟m͟a͟ s͟e͟c͟a͟r͟a͟ l͟e͟b͟i͟h͟ s͟͟p͟͟e͟͟s͟͟i͟͟f͟͟i͟͟k͟͟. Misalnya mengenai ancaman pidana, bentuk pertanggungjawaban, atau aturan pemberatan. Hal ini memastikan K͟U͟H͟P͟ N͟a͟s͟i͟o͟n͟a͟l͟ t͟e͟t͟a͟p͟ m͟e͟n͟j͟a͟d͟i͟ r͟u͟j͟u͟k͟a͟n͟ h͟u͟k͟u͟m͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ u͟͟m͟͟u͟͟m͟͟, tanpa menghapus keberlakuan undang-undang pidana khusus yang bersifat lebih rinci.
KUHP baru juga memperjelas konsep tindak pidana dan pertanggungjawaban. T͟i͟n͟d͟a͟k͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ a͟d͟a͟l͟a͟h͟ p͟e͟r͟b͟u͟a͟t͟a͟n͟ y͟a͟n͟g͟ d͟i͟a͟n͟c͟a͟m͟ s͟a͟n͟k͟s͟i͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ d͟a͟n͟ b͟e͟r͟t͟e͟n͟t͟a͟n͟g͟a͟n͟ d͟e͟n͟g͟a͟n͟ h͟u͟k͟u͟m͟ y͟a͟n͟g͟ h͟i͟d͟u͟p͟ d͟a͟l͟a͟m͟ m͟͟a͟͟s͟͟y͟͟a͟͟r͟͟a͟͟k͟͟a͟͟t͟͟. Setiap t͟i͟n͟d͟a͟k͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ d͟i͟a͟n͟g͟g͟a͟p͟ m͟e͟l͟a͟w͟a͟n͟ h͟͟u͟͟k͟͟u͟͟m͟͟, k͟e͟c͟u͟a͟l͟i͟ a͟d͟a͟ a͟l͟a͟s͟a͟n͟ p͟e͟m͟b͟e͟n͟a͟r͟ t͟͟e͟͟r͟͟t͟͟e͟͟n͟͟t͟͟u͟͟. Waktu dan tempat tindak pidana ditentukan sesuai saat dan lokasi perbuatan dilakukan, sehingga asas lex temporis delicti dan locus delicti dirumuskan secara eksplisit untuk kepastian hukum.
Secara keseluruhan, KUHP Nasional m͟e͟n͟e͟g͟a͟s͟k͟a͟n͟ a͟s͟a͟s͟ h͟͟u͟͟k͟͟u͟͟m͟͟ y͟a͟n͟g͟ j͟e͟l͟a͟s͟ d͟a͟n͟ k͟o͟n͟s͟i͟s͟t͟e͟n͟ m͟e͟n͟j͟a͟d͟i͟ p͟o͟n͟d͟a͟s͟i͟ p͟e͟n͟e͟g͟a͟k͟a͟n͟ h͟u͟k͟u͟m͟ p͟i͟d͟a͟n͟a͟ d͟i͟ I͟͟n͟͟d͟͟o͟͟n͟͟e͟͟s͟͟i͟͟a͟͟. D͟a͟r͟i͟ a͟s͟a͟s͟ l͟͟e͟͟g͟͟a͟͟l͟͟i͟͟t͟͟a͟͟s͟͟, t͟͟r͟͟a͟͟n͟͟s͟͟i͟͟s͟͟i͟͟, l͟e͟x͟ f͟a͟v͟o͟r͟ r͟͟e͟͟o͟͟, a͟s͟a͟s͟ y͟͟u͟͟r͟͟i͟͟s͟͟d͟͟i͟͟k͟͟s͟͟i͟͟, h͟i͟n͟g͟g͟a͟ l͟e͟x͟ g͟e͟n͟e͟r͟a͟l͟i͟s͟ d͟a͟n͟ l͟a͟r͟a͟n͟g͟a͟n͟ r͟e͟t͟r͟o͟a͟k͟t͟i͟v͟i͟t͟a͟s͟, s͟e͟m͟u͟a͟n͟y͟a͟ d͟i͟r͟a͟n͟c͟a͟n͟g͟ u͟n͟t͟u͟k͟ m͟e͟n͟y͟e͟i͟m͟b͟a͟n͟g͟k͟a͟n͟ k͟e͟p͟a͟s͟t͟i͟a͟n͟ h͟͟u͟͟k͟͟u͟͟m͟͟, p͟e͟r͟l͟i͟n͟d͟u͟n͟g͟a͟n͟ h͟a͟k͟ a͟s͟a͟s͟i͟ m͟͟a͟͟n͟͟u͟͟s͟͟i͟͟a͟͟, d͟a͟n͟ k͟e͟p͟e͟n͟t͟i͟n͟g͟a͟n͟ n͟͟e͟͟g͟͟a͟͟r͟͟a͟͟.
Artikel ini dipublikasikan “..Hukumonline.com..” dengan judul KUHP Baru Berlaku, Ini Asas Hukum yang Perlu Diketahui. Pada tanggal 08 Januari 2026. Dan diteruskan oleh ubklawyers pada tanggal 13 Januari 2026M/23 Rajab 1447H.
Seluruh Informasi Hukum yang ada di LBH-UMAR BIN KHATTAB disiapkan semata-mata untuk t͟͟͟u͟͟͟j͟͟͟u͟͟͟a͟͟͟n͟͟͟ p͟͟e͟͟n͟͟d͟͟i͟͟d͟͟i͟͟k͟͟a͟͟n͟͟, p͟e͟m͟b͟e͟l͟a͟j͟a͟r͟a͟n͟ dan b͟e͟r͟s͟i͟f͟a͟t͟ u͟m͟u͟m͟. Untuk mendapatkan nasihat hukum spesifik terhadap kasus Anda, konsultasikan langsung dengan Pengacara, Konsultan Hukum dan/atau Paralegal UBK LAWYERS.
Sedang menghadapi permasalahan hukum? A͟j͟u͟k͟a͟n͟ p͟e͟r͟t͟a͟n͟y͟a͟a͟n͟ melalui email, telepon atau chat.👇🏼
Email:
ubklawyer@gmail.com
Telepon/Chat:
089666552118
Berkenan G͟a͟b͟u͟n͟g͟ G͟r͟o͟u͟p͟, untuk jadi bagian Keluarga Besar UBK LAWYERS. Klik link dibawah.👇🏼
I͟K͟U͟T͟I͟ W͟h͟a͟t͟s͟A͟p͟p͟ C͟h͟a͟n͟n͟e͟l͟ LBH-UMAR BIN KHATTAB. Untuk memperkaya Riset Hukum Anda, klik link dibawah.👇🏼
🇮🇩🇵🇸🇮🇩🇵🇸🇮🇩🇵🇸
#cerdashukum
#studylawtogether
#ubklawyers
About The Author
